Sevgili Egim okurları, bu makalede Bugünün tarihini veren Excel formülü nedir konusuna sade ama doyurucu bir bakış sunuyoruz.
Bugünün Tarihini Veren Excel Formülü Nedir? Zamanın Felsefesi Üzerine
Bir hücreye =BUGÜN() yazdığımızda ekranda yalnızca bir tarih belirir. Fakat o küçük tarih, düşündüğümüzden daha büyük bir soruyu taşır: “Bugün” gerçekten nedir? Takvimde işaretlenmiş bir sayı mı, zihnimizin zamanı bölme biçimi mi, yoksa yaşadığımız deneyimin geçici bir adı mı?
Bir Excel tablosunda tarih otomatik olarak değişirken insanın “şimdi” duygusu neden değişmez? Bir günün değerini onu ölçen formül mü belirler, yoksa ona yüklediğimiz anlam mı?
Microsoft Excel’de bugünün tarihini almak için kullanılan temel formül =BUGÜN() işlevinin yerel Türkçe karşılığıdır. İşlev herhangi bir bağımsız değişken almaz ve çalışma kitabı yeniden hesaplandığında geçerli tarihi getirir. Excel tarihleri hesaplamalarda seri numaraları olarak saklar.
Bir Excel Formülünden Felsefeye
İlk bakışta =BUGÜN() yalnızca teknik bir araçtır. Ancak bu formül, felsefenin üç temel sorusunu şaşırtıcı biçimde aynı hücrede buluşturur:
- Ontoloji: Bugün dediğimiz şey gerçekten nedir?
- Bilgi kuramı: Bugünün bugün olduğunu nasıl biliyoruz?
- Etik: Bildiğimiz zamanın içinde nasıl davranmalıyız?
Felsefenin geleneksel ayrımlarında ontoloji “ne var?” sorusuna, epistemoloji “nasıl biliyoruz?” sorusuna, etik ise “nasıl davranmalıyız?” sorusuna odaklanır.
Ontoloji: “Bugün” Gerçekten Var mı?
Ontoloji, varlığın ve gerçekliğin yapısını araştırır. Bu açıdan Excel’deki tarih ilginç bir nesnedir: Hücrede görünen “9 Eylül 2026”, fiziksel bir nesne değildir. Bir gösterim, bir ölçüm ve belirli kurallara bağlı bir temsil sistemidir.
Aristoteles zamanı değişimle ilişkilendirirken, Augustinus zamanın geçmiş, şimdi ve gelecek biçiminde deneyimlenmesindeki paradoksa dikkat çekmişti. Daha çağdaş tartışmalarda ise presentism yalnızca şimdinin gerçek olduğunu savunurken, eternalism geçmiş, şimdi ve geleceği dört boyutlu bir gerçekliğin parçaları olarak düşünür.
Excel’in bakış açısı ise çok daha pratiktir: Tarih hesaplanabilir bir değerdir.
Takvim ile Gerçeklik Arasındaki Mesafe
Bir takvim “bugün”ü tanımlar; fakat takvimler kültürlere, zaman dilimlerine ve tarih sistemlerine göre değişebilir. Bu durum, temsil ile gerçeklik arasındaki mesafeyi hatırlatır.
Dolayısıyla =BUGÜN() bize “zamanın kendisini” vermez. Bilgisayar sisteminin kabul ettiği kurallar çerçevesinde “bugün”ün temsilini verir.
Belki de önemli soru şudur: Gerçekliği ölçmekle gerçekliği üretmek arasında ne kadar fark vardır?
Bilgi Kuramı: Bugünü Nereden Biliyoruz?
Epistemoloji bilgi, inanç, gerekçelendirme ve bilginin sınırlarını inceler. Klasik tartışmalardan biri bilgiyi gerekçelendirilmiş doğru inanç üzerinden açıklamaya çalışmış, Gettier problemleri ise bunun yeterli olmayabileceğini göstermiştir.
Excel’in =BUGÜN() formülü açısından soru daha somuttur: Program bugünün tarihini nereden biliyor?
Cevap, “Excel biliyor” demekten daha karmaşıktır. Bilgisayarın tarih bilgisi sistem saatine, yapılandırmaya, hesaplama mekanizmasına ve kullanılan zaman standardına dayanır. Formülün sonucu da çalışma kitabının yeniden hesaplanmasıyla güncellenir.
Veriye Güvenmek
Bu küçük örnek, çağdaş yapay zekâ ve veri felsefesindeki daha büyük bir problemi hatırlatır. Bir sistem bize kesin görünen bir sonuç verdiğinde, sonucu yalnızca çıktının düzgün görünmesi nedeniyle doğru kabul edebilir miyiz?
Bugün algoritmalar:
- haberleri sınıflandırıyor,
- risk puanları üretiyor,
- insan davranışlarını tahmin ediyor,
- yapay zekâ modelleri aracılığıyla bilgiye benzeyen yanıtlar oluşturuyor.
Fakat epistemolojik sorun değişmiyor: Bir sonucun doğru görünmesi, onun bilgi olduğu anlamına gelir mi?
Bu nedenle çağdaş epistemolojide sosyal epistemoloji, erdem epistemolojisi ve biçimsel epistemoloji gibi yaklaşımlar önem kazanmıştır. Bilginin yalnızca bireysel zihinde değil, uzmanlık ağlarında, kurumlarda ve toplumsal pratiklerde nasıl oluştuğu tartışılmaktadır.
Etik: Bugünü Bilmek Bize Ne Yükler?
Bir tarihin doğru olması ahlaki açıdan tarafsız görünebilir. Ancak tarih bilgisi eylemlerimizi belirlemeye başladığında mesele değişir.
Örneğin bir Excel dosyası, bir çalışanın sözleşmesinin bugün sona ereceğini gösteriyorsa, sistemdeki tek bir tarih kişinin hayatında gerçek bir sonuç yaratabilir. Bir hastane yazılımındaki tarih hatası, bir finansal sistemdeki yanlış vade veya yapay zekânın yanlış zaman damgası yalnızca “veri hatası” değildir.
Burada etik devreye girer.
Teknik Doğruluk Ahlaki Doğruluk Değildir
Bir sistem teknik olarak doğru çalışabilir fakat ortaya çıkan sonuç adil olmayabilir. Bu, günümüzde algoritmik adalet tartışmalarının temel meselelerinden biridir.
Bir karar sistemi şu soruyu cevaplayabilir:
“Bu kişinin risk puanı nedir?”
Fakat etik şunu sorar:
“Bu risk puanını kullanarak bir insan hakkında karar vermemiz doğru mudur?”
İki soru aynı değildir.
Kant’ın ödev etiği eylemin ilkesine ve kişinin araç değil amaç olarak görülmesine vurgu yaparken, faydacılık sonuçların toplam yararını değerlendirmeye yönelir. Aristotelesçi erdem etiği ise yalnızca kurala veya sonuca değil, iyi karakter ve iyi yaşam fikrine odaklanır.
Böylece basit bir tarih formülü bile daha büyük bir probleme açılır: Ölçebildiğimiz şeyi yönetirken ölçemediğimiz insani değerleri nasıl koruyacağız?
Bugün, Veri ve İnsan Deneyimi
Modern yaşam zamanı sayılara dönüştürüyor. Takvimler, bildirimler, toplantılar, teslim tarihleri ve dijital kayıtlar günün akışını görünmez bir matematiksel düzene bağlıyor.
Fakat insan için 24 saat her zaman aynı değildir.
Beklenen bir telefonun öncesindeki on dakika uzun gelebilir. Sevilen biriyle geçirilen üç saat bir anda bitebilir. Bir hastane koridorunda geçen birkaç dakika ise bütün bir ömre sığabilecek kadar ağırlaşabilir.
Excel açısından bütün bu süreler ölçülebilir. İnsan deneyimi açısından ise aynı sürelerin anlamı birbirinden tamamen farklıdır.
Fenomenoloji tam burada önemli bir kapı açar: Zaman yalnızca ölçülen bir nesne değil, yaşanan bir deneyimdir. Felsefede fenomenoloji ile ontoloji, epistemoloji ve etik arasındaki ilişkiler de bu nedenle tartışılmıştır.
Sonuç: Bir Formül Bize Neyi Gösteriyor?
=BUGÜN() yazmak birkaç saniyelik bir iştir. Fakat formülün gösterdiği tarih, üç büyük felsefi soruyu yeniden önümüze koyabilir:
Ne var?
Bugün, fiziksel bir nesne değildir; fakat hayatımızı düzenleyen gerçek sonuçlara sahiptir.
Neyi biliyoruz?
Excel bir tarih üretir; ancak o tarihin güvenilirliği, onu mümkün kılan sistemlere ve varsayımlara bağlıdır.
Nasıl yaşamalıyız?
Zamanı ölçmek, onu anlamlandırmakla aynı şey değildir. Veriye sahip olmak da doğru karar vermek anlamına gelmez.
Belki de her gün bir elektronik tabloda gördüğümüz tarih, sandığımızdan daha insani bir soruyu saklar: Bugünün tarihini biliyoruz; peki bugünle ne yapacağımızı gerçekten biliyor muyuz?
Ve yarın =BUGÜN() yeniden hesaplandığında, değişen yalnızca hücredeki tarih mi olacak; yoksa bizim dünyaya, bilgiye ve kendimize bakışımız da biraz değişmiş olacak mı?
Formülü netleştirip güncel tarihi düzeltEksik h4 başlıkları ekle
Formülü netleştirip güncel tarihi düzelt
Eksik h4 başlıkları ekle
Filozof karşılaştırmalarını derinleştir